Elle
Magazyn „Elle”, zajmujący się modą, urodą, zdrowiem i rozrywką, został stworzony w 1945 r. przez Pierre’a Lazareffa i jego żonę Hélène Gordon. Miał być francuskim odpowiednikiem amerykańskiego magazynu dla kobiet „Harper’s Bazaar”. Dzięki zastosowaniu nowoczesnego wówczas druku czterokolorowego, odważnym treściom oraz oryginalnym układom graficznym poszczególnych stron stał się niezwykle popularny i w latach 60. osiągnął nakład miliona egzemplarzy.
Na początku był tygodnikiem o niezbyt wyróżniających się okładkach, na których umieszczano portrety fotograficzne znanych francuskich modelek i aktorek (m.in. Brigitte Bardot i Catherine Deneuve). Uwagę zwracały przede w wszystkim znajdujące się wewnątrz ciekawe rozwiązania graficzne drobnych winiet, ilustracji do zamieszczanych cyklicznie opowiadań oraz samych reklam. Również rozkładówki prezentujące modę były oryginalne i bardzo nowoczesne, zarówno w warstwie fotograficznej, jak i kompozycyjnej. Ten nowy trend, widoczny również w „Vogue” i „Jardin des Modes”, został zapoczątkowany przez kreatywnych dyrektorów artystycznych, m.in. Petera Knappa, Jeana Widmera, Antoine’a Kieffera, którzy interesowali się najnowszą sztuką, w tym op-artem wkraczającym do Paryża wraz z pracami amerykańskich artystów. We francuskich magazynach mody pojawiały się prace zarówno Andy’ego Warhola (jego pierwsza wystawa miała miejsce w Paryżu w 1964 r.), jak i francuskiego artysty Martiala Raysse, który podczas podróży do Nowego Jorku zbliżył się do grupy artystów pop-artowskich, po powrocie do Francji zaangażował się w działalność nowych realistów.
Na łamach „Elle” prezentowano prace wybitnych fotografów, których propozycje były niestandardowe. Dyrektor artystyczny magazynu Peter Knapp wykonywał większość zdjęć sam, część jednak przyjmowali od niego jako zlecenia inni twórcy: Helmut Newton, Lionel Kazan, Frank Horvat, Jeanloup Sieff, David Bailey i Terence Donovan. Ich kompozycje dodatkowo zyskiwały w graficznych opracowaniach poszczególnych stron, przygotowanych przez Cieślewicza.
Roman Cieślewicz współpracował z Peterem Knappem od września 1963 r., od początku pobytu w Paryżu. Wykonywał wówczas na zamówienie niewielkie ilustracje i winiety, które ukazywały się m.in. w stałych rubrykach „L’encyclopédie pratique des conjurations et sortilèges” (Praktyczna encyklopedia zaklęć i czarów) i „La pensée precis” (Myśl precyzyjna). Od 1964 r. projektował wiele ilustracji oraz układ graficzny poszczególnych numerów, a w latach 1966–1969, po odejściu Knappa, pełnił funkcję dyrektora artystycznego „Elle”.
Pierwsze sygnowane prace dla „Elle” mają formę czarno-białych kolaży, które przewijają się na kolejnych stronach magazynu. Stworzone z fragmentów starych rycin, odwołują się do prac surrealistów, np. Maxa Ernsta. Podobną technikę i materiały Cieślewicz stosował przy projektowaniu ilustracji do Sklepów cynamonowych Bruno Schulza. Pojawiają się też ilustracje towarzyszące opowiadaniom (np. Double coeur, par Patricia Blondal), których kompozycja budowana jest w całkowicie odmienny sposób. Ilustracje te, często zajmujące całe rozkładówki, powstają w oparciu o materiał fotograficzny, który jest poddawany obróbce graficznej polegającej na maksymalnym uproszczeniu form oraz sprowadzeniu wizerunku do silnego kontrastu czerni i bieli. Artysta operuje skrótem oraz spłaszcza obraz, pozbywając go wszelkich niuansów optycznych. W uproszczonej w ten sposób fotografii pojawia się motyw wyolbrzymionego rastra. Te zdecydowanie pop-artowskie ilustracje dodatkowo podkreślały nowoczesny charakter magazynu, który stał się swego rodzaju poligonem doświadczalnym Cieślewicza. Mając swobodę działania i współpracując z wybitnymi fotografami, współtworzył wysokonakładowe pismo wpisujące się w kulturę popularną, która zasysała najnowsze trendy ze świata sztuki. Warto wspomnieć o pierwszej indywidualnej wystawie Andy’ego Warhola – „Death in America” – która miała miejsce w paryskiej galerii Ileany Sonnabend w styczniu 1964 r. i którą Cieślewicz mógł już oglądać (więcej wspólnych wątków znaleźć jednak można w jego późniejszych pracach, powstających z własnej inicjatywy, np. dla magazynu „Kamikaze”, niż na zlecenie dla „Elle”).
Trudno dokładnie określić, ile prac Cieślewicz wykonał dla magazynu „Elle”. Nigdy ich dokładnie nie dokumentował, a w archiwum IMEC znajdują się tylko wybrane strony wycięte z poszczególnych numerów. Artysta prezentował je wybiórczo na kilku indywidualnych wystawach – po raz pierwszy w Polsce, na wystawie indywidualnej w Muzeum Sztuki w Łodzi w 1971 r., a wiele innych pokazano dopiero na wystawie w Grenoble w 2001 r. Trudno również określić daty powstania wielu ilustracji publikowanych w latach 70., gdy Cieślewicz nie pracował już w „Elle”, a ilustracje wykonywał na zlecenia. Podawana jest tylko ich data druku, a prawdopodobnie powstały wcześniej, o czym świadczy bardzo popartowska stylistyka zbliżona do projektów reklamowych i wydawniczych z drugiej połowy lat 60.
Horoskop – we września 1966 r. w magazynie „Elle” pojawiły się nowe, zaprojektowane przez Cieślewicza ilustracyjne winiety obrazujące 12 znaków zodiaku. Zastąpiły wykorzystywane wcześniej wizerunki kamiennych medalionów i od tej pory ukazywały się wraz z comiesięcznym horoskopem we wszystkich numerach aż do roku 1980. Każdy znak to kobieca twarz z kolczykiem w kształcie zodiakalnego symbolu. Twarz powstała w oparciu o maksymalnie uproszczony fotograficzny wizerunek prasowy, który został ograniczony do konturu i czarno-białej plamy.
Bibliografia:
U. Czartoryska, Roman Cieślewicz. Wystawa foto-grafiki 1962–1971 [katalog wystawy w Muzeum Sztuki w Łodzi, wrzesień–październik 1971], Łódź 1971.
M. Rouard-Snowman, Roman Cieslewicz: Master of graphic design, Paris 1993, s. 42–45.
A. Gastaut, L’itinéraire de Roman Cieslewicz [w:] Reconnaître Roman Cieslewicz [katalog wystawy w Musée de Grenoble, 24.06–24.09.2001], Grenoble 2001, s. 16–26.
M. Wlassikoff, The Story of Graphic Design in France, Corte Madera 2005, s. 177–211.
A. Grabowska-Konwent, Elle [w:] Roman Cieślewicz 1930–1996 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, 19.02–2.04.2006], Poznań 2006, s. 196–198.
B. Buquet, Art & design graphique: essai d’histoire visuelle. 1950–1970. Tome I: Fragments d’Europe, Paris 2015, s. 230–242.
B. Buquet, Elle [w:] Roman Cieslewicz. La fabrique des images, volume 1 [katalog wystawy w Musée des Arts Décoratifs, Paris, 3.05–23.09.2018], éd. A. Gastaut, Paris 2018, s. 62–69.