Ilustracje do prozy Bruno Schulza
W roku 1963 Cieślewicz zaprojektował 13 ilustracji do cykli opowiadań Brunona Schulza Sklepy cynamonowe i Sanatorium pod klepsydrą. Tytuły większości prac odpowiadają tytułom poszczególnych opowiadań.
Grafik wykorzystał technikę kolażu, posługując się materiałem ikonograficznym zaczerpniętym z grafik i książek. W ilustracjach odwołał się do metaforycznego języka Schulza i stworzył własną interpretację graficzną jego tekstów. Później wielokrotnie przywoływał tę prozę jako jedno z najważniejszych źródeł inspiracji – chodziło zapewne o niezwykłą wyobraźnię Schulza i obecne w jego tekstach ogromne pole do pracy skojarzeniowej, a także surrealistyczne podejście do obrazowania i łączenia różnych elementów. Znaczenie ma również fakt, że świat opisany w prozie Schulza to ta sama mityczna kraina dzieciństwa, którą Cieślewicz przechowywał w pamięci od czasów dorastania we Lwowie, gdzie mieszkał do 16 roku życia.
Ilustracje nie ukazały się drukiem w Polsce, m.in. z powodu negatywnej oceny krytyka literackiego i znawcy prozy Schulza, Artura Sandauera. Po raz pierwszy zostały zaprezentowane publicznie jesienią 1963 r. w paryskiej galerii Mandragore, niedługo po przeprowadzce autora do Francji. Stanowiły ważny element jego nowej drogi artystycznej, gdyż od samego początku pobytu w Paryżu Cieślewicz prezentował je jako swój dorobek podczas spotkań z potencjalnymi wydawcami (m.in. Éditions Julliard), kiedy poszukiwał pierwszych zleceń na wykonanie prac graficznych.
„ (…) Projekty Sklepów cynamonowych powstały w roku 1963, na kilka miesięcy przed moim wyjazdem do firmy Krupp (podaję tu datę 1963 – jako realizację całości cyklu, tzn. 12 fotomontaży). W marcu 1963 oglądał je w mojej pracowni przy ul. Brzozowej 31/33 pan Artur Sandauer, Schulzolog polski. Wyszedł zdegustowany i całe spotkanie nabrało prawie posmaku skandalu i prowokacji. W kwietniu 1963 roku Ignacy Witz oglądał ten cykl w pracowni na Brzozowej – jako ewentualną selekcję do 3 Biennale Młodych w Paryżu w dziale grafiki ,,artystycznej”, ale po 2 tygodniach dał mi do zrozumienia, że prace są za mało „artystyczne” i za bardzo użytkowe (podkreślenie R.C). Witz miał rację – ponieważ dzięki tym fotomontażom i ich wystawie w galerii Mandragore jesienią 1963 – użyteczność ich dała mi możność pozostania w Paryżu do dziś[1].
Tylko cztery z tych ilustracji znajdują się w zbiorach publicznych. Wśród nich nie ma niestety kolażu Nemrod, w którym po raz pierwszy Cieślewicz zastosował kompozycję symetryczną. Stała się ona później w jego twórczości dominującym środkiem wyrazu, stosowanym w latach 60. przy projektowaniu plakatów (m.in. Dziady, Zoom) oraz rozwiniętym w serii fotomontaży „Figury symetryczne”.
Bibliografia:
A. Wojciechowski, Roman Cieślewicz, Warszawa 1966.
Z. Florczak, Człowiek w jednym okularze, „Ty i Ja”, 1, 1972, s. 14.
Z. Schubert, Wstęp [w:] Roman Cieślewicz. Plakaty, fotomontaże [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, czerwiec–sierpień 1981], Poznań 1981, s. 10–11.
Z. Schubert, W stronę fotomontażu, „Projekt”, 4, 1984, s. 59.
B.K. Łakińska, Ilustracje Romana Cieślewicza do prozy Bruno Schulza, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Konstantego Kalinowskiego w Instytucie Historii Sztuki, Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Poznań 1986.
S. Wysłouch, Literatura a sztuki wizualne, Warszawa 1994, s. 130–136.
M. Rouard-Snowman, Roman Cieslewicz: Master of Graphic Design, Paris 1993, s. 37–37.
B. Czubak, Le vrai bonheur c’est d’avoir pour métier sa passion [w:] Roman Cieślewicz, retrospektywa [katalog wystawy w Galerii Zachęta, Warszawa, 4.06–17.07.1994], (red. B. Kosińska), Warszawa 1994, s. 12.
M. Kitowska-Łysiak, Słowo i obraz, „Znak”, 3, 2002, 102–108.
W. Bolecki, J. Jarzębski, S. Rosiek, Słownik schulzowski, Gdańsk 2004, s. 55–58.
A. Grabowska-Konwent, Ilustracje do prozy Bruno Schulza [w:] Roman Cieślewicz 1930–1996 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, 19.02–02.04.2006], Poznań 2006, s. 146–148.
B. Buquet, Art & design graphique: essai d’histoire visuelle. 1950–1970. Tome I: Fragments d’Europe, Paris 2015, s. 284–289.
R. Cieślewicz, Schulz, [w:] Roman Cieslewicz. La fabrique des images. Volume 1 [katalog wystawy w Musée des Arts Décoratifs, Paris, 3.05–23.09.2018], éd. A. Gastaut, Paris 2018, s. 153.
[1] Cytat z listu Romana Cieślewicza do kuratora wystawy Zdzisława Schuberta, za: Z. Schubert, Wstęp [w:] Roman Cieślewicz. Plakaty, fotomontaże [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu], Poznań 1981, s. 10.