Plakaty 1949–1959
Na początku swojej działalności twórczej Roman Cieślewicz zajmował się przede wszystkim projektowaniem plakatów. Pierwsza praca, Wystawa sztuki dziecka, Państwowe Ognisko Kultury Plastycznej w Krakowie, powstała w 1949 r., w trakcie rocznego stypendium w Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie.
Następnie Cieślewicz projektował plakaty podczas studiów na Wydziale Grafiki w Akademii Sztuk Plastycznych w Krakowie oraz w ramach praktyk, które odbywał w Warszawie w drugiej połowie 1954 r. – w Domu Słowa Polskiego oraz w Wydawnictwie Artystyczno-Graficznym (WAG).
Z okresu studiów w akademii zachowało się kilka takich projektów. Stosownie do panujących okoliczności plakaty były wydawane głównie przez WAG i Centralę Wynajmu Filmów (CWF). Cieślewicz projektował dla tych przedsiębiorstw w ramach praktyk studenckich oraz po zakończeniu studiów, po tym jak w czerwcu 1955 r. przeprowadził się do Warszawy.
Między 1955 a 1959 r. wydano ponad 100 plakatów zaprojektowanych przez Cieślewicza. Połowa z nich to plakaty filmowe dla CWF. Reszta to projekty zrealizowane na zlecenie WAG, a także plakaty do wystaw w warszawskiej Zachęcie (wydawane przez Centralne Biuro Wystaw Artystycznych) oraz kilka teatralnych.
Pierwszy plakat filmowy Cieślewicza, reklamujący bułgarską produkcję Bohaterowie września (1954), został wydrukowany w technice rotograwiury przez Zakłady Wklęsłodrukowe i Introligatorskie RSW „Prasa” z siedzibą przy ulicy Okopowej w Warszawie. Cieślewicz doskonale wykorzystał poligon doświadczalny, jakim był wówczas plakat filmowy, proponując rozwiązania całkowicie nowatorskie i osobne. Jedną z pierwszych wyróżniających się prac – mimo zastosowania wyłącznie techniki malarskiej, wówczas najczęstszej w polskich projektach – był plakat do węgierskiego filmu Zanim Simon ujrzał świat (1955), gdzie świadomie posłużył się zmianą skali. Wśród wczesnych realizacji najciekawszy pod względem kompozycji jest plakat Niszczyciele samolotów (1955), na którym w minimalistycznym skrócie ukazany został atak powietrzny. Warto również zwrócić uwagę na całkowicie odmienny pod względem warsztatu typograficznego plakat do filmu Czerwone łąki (1956) – tytułowy tekst staje się jednocześnie kompozycją ilustracyjną.
Pierwszy plakat Cieślewicza wykonany w technice kolażu, z wykorzystaniem kadru filmowego, promował radziecki obraz Operacja konieczna (1956). Maksymalne uproszczona, rysunkowa sylwetka głównego bohatera została połączona z fotografią jego oczu, tworząc czytelny i silny wizualnie znak graficzny. Pomysł wmontowywania fragmentów kadrów filmowych do malarskiej bądź rysunkowej kompozycji plakatu nie był nowy. Tego typu kolaże trafiały na plakaty już nieco wcześniej za sprawą projektów Henryka Tomaszewskiego (np. Sprawa do załatwienia, Najpiękniejsza),Wojciecha Zamecznika (np. Celuloza, Pogromczyni tygrysów) oraz Stanisława Zamecznika (Sierpniowa niedziela). Jednak w przypadku Cieślewicza stałe i pogłębione zainteresowanie techniką kolażu i fotomontażu nie było wyłącznie krótkim epizodem i znalazło swoje odzwierciedlenie w wielu nowatorskich realizacjach plakatowych.
W plakatach do filmów Pan Anatol szuka miliona (1959), Inspekcja pana Anatola (1959) i Zezowate szczęście (1959). Cieślewicz zastosował technikę, w której w swobodny sposób łączył elementy starych rycin, wycięte z filmowych kadrów twarze głównych bohaterów oraz ręcznie przygotowane liternictwo. Komponując te elementy, za każdym razem tworzył zabawną ilustracyjną opowieść, harmonizującą z komediowym charakterem filmu. Tę samą metodę Cieślewicz wprowadził do koncepcji graficznej i projektów okładek magazynu „Ty i Ja”, wydawanego od maja 1960 r.
Zasadniczo jednak pierwszym i najważniejszym wydawcą było wówczas Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, które zamawiało bardzo wiele projektów na potrzeby propagandowe, związanych z wydarzeniami okolicznościowymi oraz bezpieczeństwem i higieną pracy. Zamawiało również plakaty reklamowe, które wówczas tej funkcji właściwie nie musiały pełnić (np. Moda Polska czy Liniami LOTu bez kłopotu. Polskie Linie Lotnicze LOT). W latach 1954–1959 wyraźnie widać bardzo dynamiczny rozwój i kształtowanie się osobowości graficznej Cieślewicza. Pierwsze plakaty z tej grupy to propozycje, które w przeciwieństwie do plakatów filmowych nie wyróżniają się niczym szczególnym spośród ogromnej ilości realizacji o podobnej tematyce: Szepce Tobie czułe słowa – dla Twych wrogów też je chowa…; Byle jak, byle gdzie, byle prędzej… a forsa leci; Dobrze zawieszony kabel zapewnia bezpieczeństwo pracy tobie i twoim kolegom; Sygnalizacja przy obsłudze dźwigów. Kompozycyjnie nieciekawy i banalny był również plakat propagandowy Ja nie wracam! Anders (1955), za który Cieślewicz otrzymał Nagrodę WAG im. Tadeusza Trepkowskiego, przyznawaną za najlepszy plakat roku. Tymczasem w 1959 r. grafik przygotowywał dla WAG już całkiem inne, dużo bardziej wyrafinowane kompozycje, w których coraz częściej stosował technikę fotomontażu (np. 22 VII 1944–1959. Cześć ludziom pracy – budującym Polskę Ludową; Krajowa Konferencja Polskiego Ruchu Pokoju, 20 VI 1958; Moda Polska). Plakat z okazji 22 lipca to jedna z pierwszych prac Cieślewicza z czytelnym odwołaniem do sztuki artystów awangardowych lat 20. i 30. XX w., która w przyszłości będzie go fascynować coraz mocniej. Nie porzucał jednak techniki malarskiej, która często współgra z odręcznym liternictwem dostosowywanym do poszczególnych projektów (np. XIV Festiwal w Dusznikach, 14–16 VIII 1959. Chopin).
Bibliografia:
J. Mroszczak, Polnische Plakatkunst, Wien–Düsseldorf 1962.
Z. Schubert, Polski plakat filmowy 1947–1967 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, maj 1969], Poznań 1969.
Z. Schubert, Wstęp [w:] Roman Cieślewicz. Plakaty, fotomontaże [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, czerwiec–sierpień 1981], Poznań 1981, s. 7–13.
M. Rouard-Snowman, Roman Cieslewicz: Master of Graphic Design, Paris 1993, s. 24–32.
Z. Schubert, Piękne lata 1947–1967 [w:] Polski plakat filmowy. 100-lecie kina w Polsce 1896– 1996, red. K. Dydo [katalog wystawy w Pałacu Sztuki w Krakowie, 1–5.06.1996, w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, 11–30.06.1996, w Bunkrze Sztuki – Galerii Sztuki Współczesnej w Krakowie, 21.06–30.07.1996], Kraków 1996, s. 37–46.
Z. Schubert, Plakat [w:] Odwilż. Sztuka ok. 1956 r., red. P. Piotrowski [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, 09.06–25.08.1996], Poznań 1996, s. 121–128.
B. Buquet, Art & design graphique: essai d’histoire visuelle. 1950–1970. Tome I: Fragments d’Europe, Paris 2015, s. 169–227.
A. Grabowska-Konwent, Les affiches de cinéma polonaises de Roman Cieślewicz, „1895 revue d’histoire du cinema” 2018, nr 85, s. 105–112.
A. Grabowska-Konwent, Roman Cieślewicz (1930–1996) – początek, „Zeszyty Artystyczne” 2021, nr 39, s. 91–105.
Z. Schubert, Polska szkoła plakatu, Olszanica 2024.