Plakaty 1960–1969
W związku z wyjazdem Cieślewicza z kraju w lipcu 1963 r. plakaty projektowane przez niego w tej dekadzie powstawały w dwóch różnych środowiskach. Emigracja artysty nie była równoznaczna z zerwaniem kontaktów z polskimi zleceniodawcami – w kolejnych latach nadal projektował plakaty dla polskich teatrów i innych instytucji (m.in. WAG, CBWA), jednak wybierał tylko takie zlecenia, które były dla niego interesujące.
Jednocześnie w miarę wrastania w środowisko paryskie, tworzył coraz więcej plakatów dla tamtejszych wydawców. Były to głównie plakaty reklamowe związane z jego pracą w paryskiej agencji reklamowej M.A.F.I.A. (Maïmé Arnodin Fayolle International Associés), a także dla wydawnictwa Georges Fall, z którym współpracował m.in. przy projekcie magazynu „Opus International”.
Od 1960 r. do momentu wyjazdu z Polski zaprojektował 28 plakatów filmowych dla Centrali Wynajmu Filmów. Część z nich, podobnie jak plakaty teatralne, to wybitne projekty, które są znakomitymi reprezentantami „polskiej szkoły plakatu”, najlepszego okresu polskiego projektowania.
Plakaty filmowe Katastrofa (1961), Igraszki miłosne (1963) i Zawrót głowy (1963), zaprojektowane z wykorzystaniem starych rycin, stają się pomostem dalekich skojarzeń, które łączą poszczególne filmy z ich plastycznym skrótem. Ich surrealistyczny duch ma swoje podłoże w tworzonych w tym samym czasie ilustracjach do prozy Brunona Schulza. Cieślewicz coraz chętniej korzysta wówczas z fotografii, która stopniowo staje się jego ulubionym medium. Eksperymenty i poszukiwania polegające na łączeniu fragmentów fotografii z elementami graficznymi wynikały zapewne z częstych kontaktów Cieślewicza z Mieczysławem Bermanem, u którego oglądał prace wybitnych artystów zajmujących się fotomontażem (m.in. Johna Heartfielda i Aleksandra Rodczenki), a jednocześnie miał szansę bezpośrednio poznać warsztat wciąż aktywnego twórcy. Jedną z najciekawszych prac łączących ręcznie wykonane litery z kadrem filmowym jest plakat do polskiego filmu w reżyserii Stanisława Lenartowicza Nafta (1961). Liternictwo łączące metody wycinanki i wydzieranki potraktowane jest na równi z innymi elementami plastycznymi na plakacie.
Przed wyjazdem z Polski, mimo intensywnej pracy w redakcji miesięcznika „Ty i Ja”, Cieślewicz nie zaniedbywał plakatu. Projektował m.in. dla warszawskiego Teatru Dramatycznego – do spektakli Płatonow (1962) czy Grupa Laokoona (1962) – a mistrzowski poziom osiągnął w kilku realizacjach dla Opery Warszawskiej. Mianowany w 1961 r. na stanowisko dyrektora artystycznego Bohdan Wodiczko dokonał tam rewolucji repertuarowej, wprowadzając do programu wybitnych współczesnych kompozytorów (m.in. Igora Strawińskiego, Bélę Bartoka, Sergiusza Prokofiewa), a do zamawianych plakatów także podchodził zupełnie inaczej: gwarantował grafikom całkowitą wolność kreacji, oferował wyższe wynagrodzenie niż standardowe kwoty proponowane przez WAG, a dodatkowo dzięki jego kontaktom plakaty drukowano teraz na papierze dużo lepszej jakości. Miało to ogromny wpływ na wzrost poziomu jakości artystycznej plakatów, które nie bez przyczyny nazywane są „złotą serią”. Ich reprodukcje pojawiały się w zagranicznej prasie branżowej, były pokazywane na wielu wystawach, stanowiły „towar eksportowy” wysyłany z Polski w świat. Śmiałe i wybitne projekty przygotowało kilku najważniejszych polskich plakacistów – Jan Lenica, Waldemar Świerzy, Henryk Tomaszewski, Jan Młodożeniec i Józef Mroszczak – jednak to Cieślewicz miał największy udział w tej serii. W kilkunastu plakatach użył różnych, często nowatorskich środków graficznych, będących wizualną reprezentacją dzieł wystawianych na operowej scenie. Po głębokiej analizie treściowej każdorazowo dobierał odpowiednie środki – od tradycyjnych graficznych, przez wydzieranki, po kolaż i elementy malarskie – często je ze sobą mieszając. Prace dla opery, wielokrotnie wyróżniane nagrodą miesiąca w konkursie na najlepszy plakat Warszawy, informowały przechodniów o wydarzeniu kulturalnym, jednocześnie pozwalając obcować ze świeżą i intrygującą formą plastyczną. Do najlepszych tego rodzaju realizacji w historii polskiego plakatu należą m.in. Manru (1961), Persefona (1961), Oedipus Rex (1961), Wierchy (1961), Kamienny kwiat (1961), Don Juan (1961) czy Więzień (1962).
W plakatach tych artysta coraz istotniejsze znaczenie nadawał typografii, łącząc dwa środki wyrazu: obraz i ręcznie tworzone litery. W jego realizacjach liternictwo jest zróżnicowane i tworzone z myślą o konkretnym temacie. Najczęściej nie jest jedynie dodatkiem informacyjnym, lecz w znaczący sposób wizualnie dopełnia poszczególne kompozycje. Cieślewicz posługiwał się również pismem kaligraficznym, którego wyrafinowana forma współgrała z elementami malarskimi lub kolażowymi. Przykład takiej realizacji – plakat Persefona – trafił do kolekcji Museum of Modern Art w Nowym Jorku i w 1971 r. był tam prezentowany na międzynarodowej wystawie plakatu „World and Image”.
We Francji pierwsze ważne plakaty powstały dopiero po podjęciu przez artystę współpracy z Georgesem Fallem – paryskim wydawcą nowego czasopisma „Opus International”. W 1967 r. Cieślewicz zaprojektował oprawę graficzną periodyku i przez dwa lata pełnił funkcję jego redaktora artystycznego. W tym czasie powstała większość ikonicznych okładek magazynu bliskich stylistyce pop-artu, które wydawał również w formie plakatów, m.in. Mona Lisa (1968), »Che« si (1968) i Superman (1968).
Bibliografia:
Z. Schubert, Polski plakat filmowy 1947–1967 [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, maj 1969], Poznań 1969.
Z. Schubert, Wstęp [w:] Roman Cieślewicz. Plakaty, fotomontaże [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, czerwiec–sierpień 1981], Poznań 1981, s. 7–13.
J.-Ch. Bailly, Plakate / Affiches / Posters, [w:] Roman Cieslewicz, Plakate, Affiches, Posters, Collages, Hrgs. D. Marhenke, [katalog wystawy w Kunsthalle Darmstadt, 30.09–11.11.1984], Darmstadt 1984, s. 15–17.
M. Rouard-Snowman, Roman Cieslewicz: Master of Graphic Design, Paris 1993, s. 48–56.
Z. Schubert, Piękne lata 1947–1967 [w:] Polski plakat filmowy. 100-lecie kina w Polsce 1896– 1996, red. K. Dydo [katalog wystawy w Pałacu Sztuki w Krakowie, 1–5.06.1996, w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, 11–30.06.1996, w Bunkrze Sztuki – Galerii Sztuki Współczesnej w Krakowie, 21.06–30.07.1996], Kraków 1996, s. 37–46.
E. Kruszewska, Złote lata plakatu [w:] Polski plakat teatralny 1899–1999. Polish Theater Poster 1899–1999, red. K. Dydo [katalog wystawy w Galerii Teatralnej „Dom Pod Krzyżem”, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 23.06–10.09.1999], Kraków 1999, s. 41–54.
B. Buquet, Art & design graphique: essai d’histoire visuelle. 1950–1970. Tome I: Fragments d’Europe, Paris 2015, s. 169–227.
A. Grabowska-Konwent, Roman Cieślewicz (1930–1996) – początek, „Zeszyty Artystyczne” 2021, nr 39, s. 91–105.
Z. Schubert, Polska szkoła plakatu, Olszanica 2024.