Plakaty 1980–1989
Od początku lat 80. opublikowano około 170 plakatów autorstwa Romana Cieślewicza. Obejmują one przede wszystkim tematykę kulturalną (plakaty teatralne i wystawowe) oraz społeczno-polityczną.
Poza tym zachowało się wiele nieopublikowanych projektów z tego okresu, ponieważ Cieślewicz bardzo często przygotowywał od kilku do kilkunastu wersji danej pracy. Zdarzało się również, że ostateczny projekt plakatu nie był realizowany w druku. W ostatnim okresie twórczości, wciąż realizując zamówienia na plakaty – zarówno we Francji, jak i w Polsce – Cieślewicz coraz częściej poszukiwał innych form wypowiedzi graficznej.
Od 1980 r. Cieślewicz projektował plakaty do filmów dokumentalnych Raymonda Depardona (ur. 1942). Powstało ich łącznie 8 i są to jedyne realizacje tego typu w ostatnim okresie jego twórczości. Współpraca pomiędzy reżyserem i grafikiem przerodziła się w długoletnią przyjaźń, a wszystkie projekty były omawiane wspólnie z reżyserem w pracowni w Malakoff. Kompozycje powstawały w oparciu o wybrane stopklatki, które grafik odpowiednio kadrował. Część informacyjna i tekstowa stanowiła ważny typograficzny element kompozycji poszczególnych plakatów.
Dużą grupę prac z lat 80. stanowią plakaty teatralne, w większości przygotowywane dla teatrów francuskich, m.in. Centre Dramatique de Nanterre, Théâtre 71 w Malakoff, Théâtre de Boulogne-Billancourt, Théâtre National de l’Odéon. Powstało także kilka projektów dla polskich teatrów. W tym okresie Cieślewicz stosował głównie technikę fotomontażu, łączył elementy graficzne z fotograficznymi, do niektórych adaptował własne autorskie fotomontaże. Jednak prawdopodobnie ze względu na wymagania stawiane przez wydawców, dotyczące konkretnych treści informacyjnych, nie mają one takiej siły oddziaływania, jak plakaty teatralne tworzone na początku lat 60. Być może także przekierowanie uwagi Cieślewicza na komentowanie bieżącej rzeczywistości społeczno-politycznej nie pozwoliło na osiągnięcie najlepszych efektów w dziedzinie plakatu teatralnego.
W 1984 r. Cieślewicz był twórcą kampanii reklamowej wyjątkowej wystawy organizowanej w Galeries Lafayette, czyli najsłynniejszej paryskiej galerii handlowej przy bulwarze Haussmanna. Znakiem wystawy La France a du talent był plakat, którego kompozycja powstała w oparciu o odręczny rysunek – zabieg, którego Cieślewicz nie stosował już od dłuższego czasu. Ten minimalistyczny projekt diametralnie różnił się od reklamowanej treści, czyli niezwykle wybujałych i ekscentrycznych projektów francuskiej mody lat 80.
W miarę upływu czasu grafik coraz bardziej angażował się w komentowanie spraw bieżących i projektowanie plakatów dla różnych organizacji społecznych, takich jak Le Mouvement de la Paix czy Amnesty International. Nie był również obojętny na wydarzenia w Polsce – wprowadzenie stanu wojennego i zawieszenie działalności NSZZ „Solidarność”. Dla Association Solidarité France–Pologne w Paryżu zaprojektował dramatyczny w wyrazie plakat Liberté = wolność (1982) oraz plakat do wystawy Leçons de solidarité / Lekcje solidarności w Centre Pompidou (1982).
Decydując się na współpracę z takimi czasopismami jak „Libération”, „Révolution” czy „L’Autre Journal”, artysta deklarował własne poglądy, zdecydowanie sytuując się po stronie lewicowej. Swoje krytyczne stanowisko wyrażał w wielu projektach ilustracji, które czasem przybierały większy, plakatowy format, jak w przypadku Quoi de neuf? L’Autre Journal (1992). Posługując się minimalistycznym językiem graficznym, często ograniczonym do kilku kolorów i prostej typografii, skupiał się na istocie przekazu, punktując ważne problemy za pomocą oszczędnych środków wizualnych, jak na przykład w plakacie poświęconym profilaktyce AIDS Amis! Protegez! (1992), przygotowanym na zlecenie stowarzyszenia Artis w ramach akcji Images pour la lutte contre le sida.
Największą grupę prac powstałych w tym okresie stanowią plakaty do wystaw organizowanych przez różne muzea i galerie. Tylko do własnych wystaw indywidualnych Cieślewicz zaprojektował 30 plakatów, najczęściej wykorzystując – podobnie jak w poprzedniej dekadzie –autorskie fotomontaże. Okazjonalnie współpracował z dużymi instytucjami kulturalnymi, np. Grande Halle de La Villette czy paryskim Musée des Arts décoratifs, oraz regularnie wykonywał projekty na potrzeby bieżącej działalności Centre Pompidou.
Pod koniec lat 80. powstał plakat do wystawy Couleurs du monde (1989) w Grande Halle de la Villette w Paryżu, prezentującej prace 100 współczesnych artystów z całego świata. Temat wystawy został przez artystę graficznie przetransponowany na kształt koła, którego symetryczna forma jest najważniejszym motywem ikonograficznym w twórczości Cieślewicza. W miarę upływu czasu kolista forma pojawiała się w jego projektach coraz częściej, w tematycznie różnorodnych realizacjach.
Motyw koła był obecny w kilku plakatach zaprojektowanych dla Centre Pompidou. Artysta wykorzystał go m.in. na plakacie do wystawy sztuki polskiej Présences polonaises. L’art vivant autour du Musée de Łódź (1983), której trzon stanowiła sztuka Stanisława Ignacego Witkiewicza oraz polskich konstruktywistów, uzupełniona dziełami wybranych artystów współczesnych. Do własnej retrospektywy Roman Cieślewicz zaprojektował plakat, na którym w kolistej formie połączył swoje nazwisko z dwoma innymi twórcami, których wystawy odbywały się w Centre Pompidou równolegle Pierre Chareau 1883–1950 architecte, Roman Cieslewicz graphiste, Roger Tallon designer industriel, Centre Georges Pompidou octobre 1993 – janvier 1994 (1993). Kompozycyjnie minimalistyczny, plakat odwołuje się do dziedziny łączącej wszystkich trzech artystów – projektowania – poprzez umieszczenie dużego czarnego koła na tle okładki bloku firmy Canson z siatką milimetrową.
Retrospektywnej wystawie twórczości Cieślewicza w warszawskiej Galerii Zachęta również towarzyszył autorski plakat Roman Cieślewicz, retrospektywa, Zachęta, Warszawa, 4 czerwiec –17 lipiec 1994. Jego symetryczne założenie powstało na bazie maleńkiego wycinka z gazety, niewielkiej czarno-białej fotografii przedstawiającej żołnierza z okresu I wojny światowej. Ten intrygujący, trudny do zidentyfikowania obraz człowieka w masce gazowej, będący jednocześnie przedstawieniem, jak i kreacją, kompozycyjnie nawiązuje do pierwszych prac ilustracyjnych do prozy Bruno Schulza z 1963 r.
Ostatnie plakaty Romana Cieślewicza, które ukazały się w Polsce w 1995 r., to dwie prace wydrukowane w Krakowie: Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie ma 50 lat i Kraków = Kultura, oraz jeden okazjonalny, przygotowany na 125-lecie Banku Handlowego w Warszawie. Kompozycyjnie ograniczone do zaledwie trzech kolorów (bieli, czerni i czerwieni), operują wyłącznie materiałem typograficznym.
Z kolei ostatni plakat Cieślewicza wydany przez Centre Pompidou, promujący jednocześnie trzy równoległe wystawy, to Larionov, Gontcharova et les collections du Musée national d’art moderne, Robert Morris 1967–1994, Jean Michel Sanejouand (1995). Artysta przygotowywał też projekty plakatu do dużej tematycznej wystawy Feminin–masculin. Le sexe de l’art, która odbywała się w Centre Pompidou od 26 października 1995 do 12 lutego 1996 r. Zachowało się 14 różnych wersji wykonanych w technice kolażu, jednak z nieznanego powodu żadna z nich nie została wydrukowana.
Bibliografia:
J.-Ch. Bailly, Plakate / Affiches / Posters [w:] Roman Cieslewicz, Plakate, Affiches, Posters, Collages, Hrgs. D. Marhenke [katalog wystawy w Kunsthalle Darmstadt, 30.09–11.11.1984], Darmstadt 1984, s. 15–17.
M. Rouard-Snowman, Roman Cieslewicz: Master of Graphic Design, Paris 1993, s. 142–155.
Roman Cieślewicz, pełnia koła, red. A. Grabowska-Konwent [katalog wystawy w Galerii Sztuki Wozownia w Toruniu 13.01.2022–27.02.2022], Toruń 2022.