© Muzeum Narodowe w Poznaniu / © Adagp, Paris, 2026
- numer katalogowy: 0223
- grupy prac: Plakaty 1960–1969
- data: 1967
- technika: offset barwny
- wymiary: 97 × 67 cm
- wydawca: Teatr Narodowy w Warszawie, Warszawa
- drukarnia: Warszawska Drukarnia Akcydensowa, Zakład nr 2, Warszawa
- nakład: 3000 egz.
- numer inwentarzowy: MNP Pl 2500
-
praca w zbiorach:
- Muzeum Narodowe w Poznaniu
- Muzeum Narodowe w Warszawie
- Muzeum Śląskie w Katowicach
- Centre national d’art et de culture Georges-Pompidou
- Musée des Arts Décoratifs, Paris
- The Museum of Modern Art, New York
- Kunstbibliothek Berlin
- Museum für Gestaltung Zürich
- Moravska Galerié v Brne
- Deutsches Plakatmuseum, Essen
- kategoria: plakat
- tagi: teatr
Plakat zaprojektowany do spektaklu Dziady w reżyserii Kazimierza Dejmka, który zyskał wymiar polityczny. Premiera sztuki odbyła się 25 listopada 1967 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie. Początkowo proponowano reżyserowi, aby przedstawienie uświetniło obchody 50-lecia rewolucji październikowej, przypadające na dzień 7 listopada. Kazimierz Dejmek, powołując się na niedokończony proces przygotowań, celowo opóźniał premierę.
W jednej z głównych ról wystąpił Gustaw Holoubek, który przeszedł do historii teatru przede wszystkim dzięki żarliwemu wykonaniu Wielkiej Inwokacji – po raz pierwszy w całości wygłoszonej ze sceny.
Władze komunistyczne w Polsce, zaniepokojone społecznym odbiorem spektaklu oraz jego anty-sowieckim przesłaniem, nakazały zaprzestania wystawiania sztuki. Kazimierz Dejmek usłyszał wówczas liczne krytyczne komentarze ze strony przedstawicieli aparatu władzy, m.in. że jego inscenizacja jest „antyrosyjska, antyradziecka i religiancka” oraz że jest „nożem w plecy przyjaźni polsko-radzieckiej”. W połowie stycznia 1968 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki powiadomiło dyrekcję Teatru Narodowego, iż z dniem 1 lutego przedstawienie Dziadów zostaje zawieszone. Decyzja ta wywołała falę protestów. Po ostatnim spektaklu, wystawionym 30 stycznia, zorganizowano spontaniczny pochód, który przeszedł spod Teatru Narodowego pod pomnik Adama Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu. Uczestnicy nieśli transparenty z hasłami: „Niepodległość bez cenzury!” oraz „Wolna sztuka! Wolny teatr!”. Te wydarzenia stały się impulsem studenckich protestów i początkiem tzw. Marca ’68.
Roman Cieślewicz zaprojektował ten plakat już po wyjeździe z Warszawy do Paryża, który nastąpił w 1963 roku. W połowie lat 60. pełnił w stolicy Francji funkcję dyrektora artystycznego magazynu „Elle” oraz – we współpracy z Antoinem Kiefferem – współtworzył układ graficzny czasopisma „Vogue”. Zaangażowanie w działalność w branży modowo-reklamowej nie zerwało jego więzi z krajem – Cieślewicz utrzymywał kontakt z przyjaciółmi z Polski poprzez korespondencję i wymianę myśli.
W kraju nie zapomniano również o jego wcześniejszych pracach, a w szczególności o plakatach zaprojektowanych dla Opery Narodowej z lat 1961–1962 (np. Manru, I. Paderewski, Więzień, L. Dallapiccola, Persefona, I. Strawiński), kiedy to z inicjatywy dyrektora Bohdana Wodiczki zamawiano projekty u najwybitniejszych przedstawicieli polskiej szkoły plakatu.
Kompozycja plakatu stanowi rozwinięcie koncepcji figur symetrycznych, którą Roman Cielewicz po raz pierwszy zastosował w 1963 roku, przygotowując ilustracje do dwóch opowiadań Brunona Schulza: Sklepy cynamonowe i Sanatorium pod klepsydrą. Prace te, mimo swej oryginalności, nie spotkały się z uznaniem polskich krytyków i ostatecznie nigdy nie zostały opublikowane.
Współczesna interpretacja plastyczna Dziadów Adama Mickiewicza, zaproponowana przez Cieślewicza, wpisuje się w dramatyczny charakter inscenizacji prezentowanej na scenie teatralnej. Ukazane na plakacie kamienne monstrum, z wykutą i pulsującą dziurą w miejscu serca, pełni funkcję znaku uzupełniającego przekaz sceniczny. Afisz ten stanowił ważne dopełnienie symbolicznych wydarzeń towarzyszących przedstawieniu i tak samo jak one, znikał szybko z przestrzeni miejskiej, pozostając jedynie w pamięci odbiorców.
Spektakl Dziady w reżyserii Kazimierz Dejmka do dziś pozostaje symbolem teatru, który realnie oddziaływuje na sytuację polityczną, a towarzyszący mu plakat Romana Cieślewicza jest doskonałym przykładem znakomitej interpretacji plastycznej dzieła scenicznego. Mimo upływu czasu afisz ten nie traci swojej siły wyrazu – oddziałuje intensywnie zarówno w kontekście inscenizacji, jak i w oderwaniu od treści Mickiewiczowskiego dramatu.
sygn. p.d.: CiEŚLEWiCZ 67
Wyróżnienie w konkursie na „Najlepszy plakat Warszawy”, grudzień 1967; Złoty Medal w grupie plakatów o tematyce kulturalnej na 2. Ogólnopolskim Biennale Plakatu, Katowice 1967.
II Ogólnopolskie Biennale…, Katowice 1967, poz. i il. (projekt)
Poster from Poland, Londyn 1968, poz. 6
Oeuvres de…, Genewa 1968, poz. i il. 5
Polski plakat teatralny…, Warszawa 1969, poz. 10
Vier polnische Plakatkünstler…, Essen 1971, poz. 37
Roman Cieślewicz…, Łódź 1971, poz. 152 il. 12
Roman Cieslewicz…, Paryż 1972, poz. i il. całostr. 37
Roman Cieslewicz…, Amsterdam 1973, poz. i il. 40
Roman Cieslewicz, Zagrzeb 1973, poz. 13 il.
L’Art de l’affiche…, Paryż 1974, poz. 11 il.
Laureaci IV MBP…, Warszawa 1974, poz. 42
Polski plakat…, Wrocław 1974, poz. 9
Polski plakat teatralny…, Poznań 1975, poz. 21 il. 37
Polnische Gegenwartskunst, Hamburg 1975, poz. 1 s. 90 il. s. 96
Die Plakatkunst…, Wiedeń 1975, poz. 5
Plakatkunst in Polen…, 1975, poz. 11
Autentico ma contraffatto…, Wenecja 1976, poz. i il. 9
Polnische Theater…, Münster 1976, poz. 9
Roman Cieslewicz, Saint Etienne du Rouvray 1976, poz. 6
Affiche polonaise…, Caen 1977, poz. 1
Dortmunder Herbst…, Dortmund 1977, poz. 37 s. 48
Plakaty Teatru…, Warszawa 1977, poz. 2
La spirale dei nuovi…, Florencja 1978, poz. i il. s. 164
Roman Cieslewicz…, Lille 1978, poz. 9
Poster Art in Poland…, Baltimore 1978, poz. 13
Roman Cieślewicz…, Grenoble 1979, poz. i il. 10
Roman Cieślewicz. Plakat…, Warszawa 1980, poz. 35 il.
Roman Cieslewicz…, Nanterre, Villeurbanne 1980, poz.
Wystawa polskiego plakatu…, Opole 1980, poz. 11 il.
Das polnische Plakat…, Berlin 1980, poz. 34 il. barw. 206
Roman Cieślewicz, plakaty…, Poznań 1981, poz. 133 il. 38
Roman Cieslewicz…, Bruksela 1984, poz. 21
Roman Cieślewicz…, Tunis 1984, poz. 3
Roman Cieslewicz…, Darmstadt 1984, poz. i il. barw. s. 30
Polnische Plakate…, Monachium 1985, poz. s. 12 il. s. 73
100 najlepszych polskich plakatów…, Poznań 1985, poz.
Roman Cieślewicz…, Łódź 1986, poz. 21 il.
Roman Cieslewicz…, Caen 1986, poz. 37
Roman Cieślewicz…, Ostrów Wielkopolski 1987, poz. 4
Roman Cieślewicz…, Lublin 1987, poz. i il.
Roman Cieślewicz, plakat…, Kraków 1989, poz. 71
40 liet polskogo…, Moskwa 1989, poz. 13 il. 2
Roman Cieslewicz…, Saint Priest 1991, poz. i il. całostr. s. 9
Metamorfozy plakatu…, Warszawa 1991, il. barw. s. 17
Polski plakat teatralny…, Bydgoszcz 1991, poz. 13
Das polnische Plakat…, Reutlingen 1991, poz.
Theater- und Opernplakate…, Bayreuth 1992, poz. i il. 16
Theatre et opera 50 affiches…, Malakoff 1992, poz. 16
100 lat polskiej sztuki plakatu…, Kraków 1993, poz. i il. barw. 325
Roman Cieslewicz…, Chicago 1993, il. barw. s. 8
Retrospektive polnischer…, Hanower 1994, poz.
Polish Posters…, Katonah, Nowy Jork 1996, poz. s. 46
Mickiewicz w kręgu…, Bydgoszcz 1998,poz. i il.
Roman Cieślewicz…, Warszawa 1998, poz. 105 il. barw. 57
Signs of the Times…, Brno 1999, poz. i il. 8.18 s. 154
Polski plakat teatralny 1899 – 1999…, Kraków 1999, poz. i il. barw. 175
L’affiche et l’histoire…, Hawana 2000, poz. i il. barw. 37
Mistrzowie plakatu polskiego, Pułtusk 2002, il. barw.
Roman Cieślewicz 1930-1996, Poznań 2006, poz. 41, il. barw. całostr. s. 94
Cartel Contemporáneo Polaco…, Meksyk 2006,il. braw. s. 50
Tutto il Teatro…, Genua 2009, poz. i il. barw. s. 18
Roman Cieślewicz…, Londyn 2010, poz. i il. barw. całostr.
Jan Lenica – Roman Cieślewicz…, Kalisz 2011, poz. i il. barw.
Polish Poster…, Yokohama 2012, poz. i il. barw. 102
Roman Cieślewicz. Legenda…, Sopot 2013, poz. P32, il. barw. 61
Polski plakat teatralny, Praga 2015, il. barw.
Roman Cieslewicz, La fabrique…, Paryż 2018, vol. 2, poz. i il. barw. 1 s. 30
123… polskie plakaty…, Warszawa 2019, s. 121, poz. 57 i il. barw. całostr. s. 12
Tożsamość polska, Warszawa 2019, poz. 242, il. barw. całostr. s. 184
Moulin, Opus Intern. 1968/6, il. s. 50
Alexandre, Gebrauchsgr. 1969/8, il. barw. s. 2
IPA 1969/70 t. 14, 1969, il. 591 s. 107
Descargues, Graphis 1969/145, 1969, il. barw. 4 s. 441
GA 70/71, poz. i il. barw. 139
Czartoryska, Fotografia 1972/1, il. s. 6
Florczak, Ty i Ja 1972/1, il.
Toeplitz, Graphis 1973/169, il. barw. 38 s. 415
Martina, Linea Grafica 1973/1, il. 4 s. 29
de Burre, Rein, Cree 1973/20, il.
Cahier de Art Mineur 1979/20, il. 22
[Cieślewicz], Révolution 1992/624, il. 6. s. 59
Błońska, Przekrój 1993/2523, il. barw. na okładce
Ellenberger, Bat 1993/155, il. s. 39
Kawalerowicz, Życie Warszawy 1994/(14.06.), s. 5
Crowley, Creative Review 2010/July, il. barw. s. 29
Słownik ZPAP…, 1972, il. s. 89
Waśniewski, Plakat polski, 1972, il. 106
Bojko, Polski plakat…, 1972, il. 2 s. 67
Lelieur, Catalogue…, 1974, poz. 22
Lelieur, Catalogue…, 1980, poz. 44
Amman, Polnische…, 1980, s. 22, il. barw.
Rouard-Snowman, 1993, poz. i il. barw. 75
Muzeum ulicy…, 1996, poz. 182, il. barw. s. 172
Dydo, Plakaty…, 2001, il. barw. s. 12
Famulicki, Kurpik, L’Affiche…, Paryż 2005, poz. i il. barw. s. 28 i 64
Roman Cieslewicz. Calmels Cohen, Paryż 2006, poz. i il. barw. 6
Sztuka XX wieku w zbiorach…, Warszawa 2006, poz. i il. barw. całostr. 260 s. 190
Barré, Roman…, 2007, il. barw. s. 76
Plakaty w zbiorach Muzeum Plakatu…, 2008, il. barw. s. 96
Dydo, Polski plakat…, 2008, il. barw. s. 28
Serov, Dydo, Polskaja szkoła…, 2008, il. barw. s. 195
Olszewska, Sarna, Mistrzowie plakatu…, 2012, poz. i il. barw. 22
Buquet, Art & design…, 2015, poz. i il. 33, s. 171-173
Piękni XX-wieczni…, 2017,poz. i il. barw. s. 247
Folga-Januszewska, Majewski, Oto sztuka…, 2018, poz. i il. barw. całostr. 735
Dydo, Krótka historia…, 2019, il. barw.
Biała, Literatura i plakat…, 2021, s. 97-98, il. barw.
