Roman Cieślewicz (1930–1996)

Galeria Plakatu i Projektowania Graficznego (GPiPG) w Muzeum Narodowym w Poznaniu gromadzi muzealia z dziedziny plakatu, projektowania graficznego, reklamy i komunikacji wizualnej. Formalne początki zbiorów sięgają 1968 r., gdy w oparciu o plakaty gromadzone okazjonalnie od początku XX w. utworzono przy Gabinecie Rycin Sekcję Plakatu. 

Galeria Plakatu i Projektowania Graficznego

Pierwsze prace Romana Cieślewicza w zbiorach GPiPG to plakaty wydane przez Teatr Wielki w Warszawie oraz plakaty filmowe z Centrali Wynajmu Filmów, przekazane do nowo utworzonej kolekcji w Poznaniu. Po tym jak w 1970 r. ówczesny kurator Sekcji Plakatu Zdzisław Schubert nawiązał bezpośredni kontakt z artystą, mieszkający już wtedy w Paryżu Cieślewicz podarował poznańskiemu muzeum 131 plakatów (w większości prace wybitnych polskich grafików, m.in. Tadeusza Gronowskiego, Juliana Pałki, Wojciecha Zamecznika). Owa znajomość i rozpoczęta współpraca były podtrzymywane i rozwijane, głównie korespondencyjnie. Cieślewicz regularnie przekazywał kolejne plakaty, głównie własnego autorstwa, również te wydawane we Francji, których pozyskanie bez osobistego zaangażowania artysty było wówczas praktycznie niemożliwe. Muzeum Narodowe w Poznaniu otrzymało w darze od artysty łącznie 322 plakaty, w tym 253 prace samego Cieślewicza. W poznańskich zbiorach znajduje się obecnie 481 plakatów Romana Cieślewicza z lat 1950–1995. 

Kolekcja została poszerzona o inne formy graficzne (projekty plakatów, serigrafie, fotomontaże, druki, książki), kiedy po wystawie indywidualnej „Roman Cieślewicz, plakaty, fotomontaże”, zorganizowanej w 1981 r. w gmachu głównym MNP, przekazał on do kolekcji poznańskiej 18 serigrafii oraz 35 fotomontaży w formie odbitek fotograficznych¹.

Od tego czasu kolekcja plakatów, grafik i druków stale się powiększała, głównie dzięki darom artysty, ale także przez nieliczne zakupy i bezpośrednie wymiany z kolekcjonerami w kraju. Obecnie kolekcja grafiki użytkowej – wraz z projektami oraz innymi formami działalności artystycznej Romana Cieślewicza – składa się z 1264 prac.

Dzięki zachowanej korespondencji pomiędzy Zdzisławem Schubertem i Romanem Cieślewiczem, przechowywanej w archiwum GPiPG MNP oraz w Institut Mémoires de l’édition contemporaine (IMEC) w Saint-Germain-la-Blanche-Herbe, można prześledzić wieloletnią współpracę artysty i kuratora poznańskiego muzeum. Wiele wystaw Cieślewicza w polskich galeriach i muzeach zostało zorganizowanych również dzięki zaangażowaniu byłego kuratora GPiPG, który umożliwiał wypożyczenia obiektów z kolekcji MNP, a przy okazji często pozyskiwał do niej kolejne prace. Bez tych regularnych zabiegów poznański zbiór byłby znacznie uboższy. Przy okazji jednej z takich wystaw, w 1993 r. w Galerii BWA w Toruniu doszło do spotkania, w czasie którego zostały nagrane wspomnienia Cieślewicza. Spisany tekst miał być autoryzowany, a następnie znaleźć się w czasopiśmie wydawanym przez poznańskie BWA. Niestety do publikacji nie doszło, a sam Cieślewicz nie zdążył autoryzować treści przed śmiercią. Część nagrań o charakterze wspomnieniowym została opublikowana w katalogu wystawy „Roman Cieślewicz 1930–1996”² i stanowi cenne źródło wiedzy o wczesnym okresie życia autora.

Duża monograficzna wystawa „Roman Cieślewicz 1930–1996” (19.02–2.04.2006), zorganizowana w Muzeum Narodowym w Poznaniu 10 lat po śmierci artysty, stanowiła kolejny ważny krok w prowadzonych badaniach. Prezentowano przede wszystkim obiekty z własnej kolekcji, dodając do nich wybrane prace wypożyczone z francuskich muzeów (m.in. Centre Pompidou, Musée de Grenoble) oraz z kilku prywatnych kolekcji. Niektóre prace, powstałe na krótko przed śmiercią artysty, były pokazywane w Polsce po raz pierwszy, m.in. fotomontaże z cyklu Oséelisques, kolaże z serii Petites Images, a także kilka nieznanych wcześniej archiwalnych ilustracji z okresu pracy w „Elle”. Wystawie towarzyszył obszerny katalog z kilkoma tekstami różnych autorów, pełną listą eksponowanych prac wraz z ilustracjami oraz materiałem bibliograficznym³. Wystawę, w której otwarciu uczestniczyli polscy i zagraniczni artyści, badacze, kolekcjonerzy i przyjaciele Romana Cieślewicza, połączono z szerokim programem towarzyszących wydarzeń w kilku poznańskich galeriach pod wspólną nazwą „Wokół Cieślewicza”.

W tym samym czasie, w marcu 2006 r., odbyła się duża aukcja prac Romana Cieślewicza, przygotowana przez dom aukcyjny Calmels Cohen w Paryżu. Pojawiło się na niej wiele oryginalnych projektów plakatów i ilustracji oraz fotomontaży pochodzących z pracowni i archiwum artysty⁴. Niestety MNP nie brało udziału w aukcji i nie udało się wówczas pozyskać nowych prac do kolekcji. Jednak Wielkopolskie Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, które zakupiło trzynaście prac, przekazało je do MNP w formie depozytu.

W kolejnych latach w GPiPG nadal gromadzono informacje o twórczości Romana Cieślewicza, jednak prace badawcze nie mogły być pogłębiane bez dostępu do jego prywatnego archiwum. Wdowa po artyście, Chantal Petit-Cieslewicz, przekazała je w całości do profesjonalnej instytucji specjalizującej się w archiwistyce – Institut Mémoires de l’édition contemporaine w Saint-Germain-la-Blanche-Herbe w pobliżu Caen. IMEC to pod względem warunków idealne miejsce do prowadzenia badań, jednak dla osób z Polski trudno dostępne ze względu na odległość i koszty.

Dzięki miesięcznemu grantowi badawczemu dotyczącemu dziedzictwa kulturowego za granicą („Dokumentowanie archiwum Romana Cieślewicza, 1930–1996 – wybitnego polskiego grafika”) w 2014 r. po raz pierwszy dotarliśmy do IMEC. Zadanie polegało na wykonaniu kwerendy, roboczej dokumentacji oraz inwentaryzacji archiwum artysty. Dzięki temu wstępnemu rozpoznaniu można było po raz pierwszy przygotować ogólne spisy zawartości kilkuset zdeponowanych tam kartonów⁵, a zgromadzony wówczas roboczy materiał fotograficzny pozwolił na prowadzenie dalszych badań w Poznaniu.

Publikowany obecnie katalog stanowi drugą część projektu dokumentującego spuściznę po Romanie Cieślewiczu.

Dzięki regularnym staraniom o pozyskiwanie prac artysty, prowadzonym za jego życia, oraz badaniom rozpoczętym po jego śmierci MNP może poszczycić się obecnie najbardziej liczną i reprezentatywną kolekcją twórczości Cieślewicza – nie ma takiej żadna inna instytucja muzealna w kraju ani za granicą.

Zawarty w niej dział plakatów jest reprezentatywny dla całego okresu aktywności artysty. Z kolei dział obejmujący m.in. grafikę, fotomontaże, projekty wydawnicze i ilustracje został znacząco powiększony w 2024 r. o zestaw dzieł zakupionych od Chantal Petit-Cieslewicz oraz o jej darowiznę. Dzięki temu ważnemu uzupełnieniu – o projekty plakatów, fotomontaże oraz oryginalne makiety wydawnicze z okresu, który nie był dotąd reprezentowany w zbiorach polskich – Muzeum Narodowe w Poznaniu stanowi najważniejszy ośrodek badań nad twórczością Romana Cieślewicza.

Zbiór prac Cieślewicza wraz z dokumentacją archiwaliów to istotny element kolekcji GPiPG MNP, która gromadząc prace najważniejszych polskich mistrzów plakatu – poza Cieślewiczem m.in. Jana Lenicy, Jana Młodożeńca i Waldemara Świerzego – oraz związane z nimi archiwalia, znacząco poszerza wiedzę o historii projektowania w Polsce.